Speechschrijven: goed luisteren en je bescheiden opstellen

Een interview met speechschrijvers Sjors Talsma (ministerie Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) en Jan Sonneveld (BySpeech & Gemeente Den Haag)

Speechschrijver: in de Verenigde Staten is het een populair en gevierd beroep. In Nederland horen we er minder over. Is dat taboe of bescheidenheid? Wat maakt eigenlijk een goede speechschrijver? En hoe schrijf je andermans woorden? We bespraken het met Sjors Talsma (speechschrijver bij het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) en Jan Sonneveld (zzp’er met zijn bureau BySpeech en speechschrijver bij de gemeente Den Haag). Ons gesprek begon bij Borgen, The West Wing en andere politieke tv-series.

Jan en Sjors kunnen beide hele dialogen uit The West Wing citeren [tv-serie uit de jaren negentig over het team rond de Amerikaanse president Bartlet].

Hoe realistisch is het beeld dat geschetst wordt in tv-series, zoals The West Wing?

'Je loopt niet de halve dag achter de minister aan door de gangen van het ministerie, zoals de speechschrijvers rond president Bartlet. Je hebt wel korte lijntjes, kunt de minister gemakkelijk bereiken en je reist regelmatig mee om te kijken hoe een speech uitpakt. Maar veel van je tijd spendeer je tikkend achter een scherm. Het klopt wél dat je in het primaire team van een bewindspersoon zit en veel meekrijgt van wat de minister elke dag doet.'

The West Wing

Maar speechschrijvers blijven in Nederland wel meer op de achtergrond dan in de Verenigde Staten …

Jan beaamt dit: 'In de Verenigde Staten wordt het meer toegegeven; politici spreken openlijk over hun speechschrijvers en dat ze daarop leunen. Dat is daar al decennia normaal. In Nederland is het betrekkelijk nieuw, er zit nog een soort taboe op. Al zijn er ondertussen veel bewindspersonen die erkennen dat ze een speechschrijver hebben.'

Sjors voegt toe: 'Als staflid van een politicus ben je dienstbaar en probeer je in zijn of haar hoofd te komen. Als dát lukt, dan doe je het goed. Je eigen profiel is dan simpelweg wat minder relevant.'

Je steekt je hoofd als speechschrijver niet boven het maaiveld uit. Dat klinkt alsof je bescheiden moet zijn in deze functie. Jij schrijft immers de woorden waar iemand anders krediet voor krijgt.

Hoe ga je hiermee om?

Sjors: 'Dat krediet hoort de spreker ook te krijgen: het ís zijn of haar verhaal en de spreker brengt dat verhaal zelf naar het publiek. Een speech moet voelen als van de spreker. Maar natuurlijk: als ik in de zaal hoor dat een speech goed valt, voelt dat goed. Het helpt als je bescheiden bent en ervan houdt om een ander te laten excelleren. Dat is op zich wel een karaktertrek die ik bij meer speechschrijvers zie. Het helpt natuurlijk ook als de minister na afloop van een optreden naar je toe komt of een appje stuurt om je te bedanken.'

Hoe schrijf je andermans woorden?

Sjors: 'Toen ik net begon, merkte ik dat ik nog wel eens ‘mezelf’ uit mijn teksten moest halen. Je vraagt je continu af: hoor ik nu de minister of zijn het mijn eigen woorden? Dat zit in kleine dingen. Ik houd zelf erg van mooie leesteksten. Een mooie leestekst is anders dan een spreektekst. Die hoort iemand maar één keer. Mensen luisteren niet naar een speech om te genieten van een mooi poëtisch optreden en willen niet met vragen achterblijven.'

Jan: 'Het is ook erg belangrijk om rekening te houden met het publiek. Je schrijft niet alleen namens een bewindspersoon, maar ook voor de toehoorders. Het is van belang om in de gaten te hebben wie je tegenover je hebt. De driehoeksverhouding tussen spreker, boodschap en publiek is essentieel. Als die drie op elkaar aansluiten, is er contact en volgens mij is dat de essentie van een goede speech.'

Wat is essentieel voor een goede speech?

Jan: 'Luisteren en observeren. Ik luister continu naar de uitspraken die 'mijn sprekers' doen en verwerk die waar dat kan in een speech, zodat een verhaal zo ‘eigen’ mogelijk voelt. Daarnaast moet je zo weten te formuleren, dat het beklijft.'

Sjors voegt daar het belang van goede beleidscollega’s aan toe: 'Je kunt met mooie taal op de proppen komen, maar zonder zinnige wapenfeiten die jouw verhaal ondersteunen, verliest je speech aan zeggingskracht.'

Speechvertalingen

Het Taalcentrum-VU vertaalt de speeches van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap naar het Engels. Onze native speaker vertalers laten zich voor deze speeches inspireren door mooie Nederlandse teksten van de speechschrijvers. Vervolgens zetten ze de teksten om naar vloeiende, correcte Engelse speeches.